Zmiana płci w polskim prawie

Dodaj komentarz

Kwiecień 2, 2013 - autor: Doradztwo Prawne PAB

Zmiana płci w Polsce to proces trudny, długotrwały, człowieka dla osób które się tego podejmują bardzo stresujący i kosztowny. Sprawy nie ułatwia brak uregulowań prawnych dotyczących tej kwestii.

Mówiąc o „zmianie płci” mamy na myśli dwa aspekty. Pierwszy to formalna, prawna zmiana płci zapisanej w dokumentach urzędowych. Po takiej zmianie, osoba uznawana będzie w świetle prawa za przedstawiciela płci przeciwnej ze wszystkimi tego konsekwencjami (np. wiek emerytalny). Drugi aspekt to korekta ciała dostosowująca organizm do płci odczuwanej, odmiennej od pierwotnej płci fizycznej. Chodzi tu przede wszystkim o operacyjną korektę płci (SRS – Sex Reassignment Surgery).

W Polsce dopuszcza się zmianę płci tylko w dwóch sytuacjach – w przypadku zdiagnozowania u danej osoby transseksualizmu bądź interseksualizmu (hermafrodytyzmu). Osoba transseksualna, fizycznie będąca kobietą czuje się mężczyzną i na odwrót. Z kolei interseksualizm (hermafrodytyzm) to inaczej obojnactwo, czyli jednoczesne posiadanie wyraźnych cech (narządów, gruczołów) płciowych męskich i żeńskich.

Należy podkreślić, że zmianę płci można dokonać dopiero po osiągnięciu pełnoletniości. Niektórzy lekarze dopuszczają jednak rozpoczęcie terapii hormonalnej od 17 roku życia.

Postępowanie sądowe

Po postawieniu diagnozy i rozpoczęciu terapii hormonalnej należy złożyć do sądu pozew o zmianę płci. W polskim prawie nie ma jednak przepisów regulujących zmianę płci, a jedyne rozwiązania prawne, które na to pozwalają zostały ustalone w drodze orzecznictwa sądowego. Powództwo wytacza się w oparciu o art. 189 Ustawy z dnia z 17 listopada 1964r. Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. z 1964r., Nr 43, poz. 296 ze zm.),  zgodnie z którym powód może żądać ustalenia przez sąd istnienia lub nieistnienia stosunku prawnego lub prawa, gdy ma w tym interes prawny.

Kogo pozwać?

Osoba, która chce zmienić płeć musi wnieść do sądu pozew o wpisanie jej innej płci niż ma w akcie urodzenia. Pozew wnosi się przeciwko swoim rodzicom w związku z błędnym oznaczeniem płci w akcie urodzenia.  Mimo, że jest to zabieg formalny, czasem może to znacznie utrudnić i przedłużyć sprawę. Rodzice z zasady nie mają obowiązku stawić się na rozprawę, jeżeli sąd tylko ich o niej zawiadomi nie wskazując na żadne rygory. Jednak jeżeli sąd uzna to za konieczne, może ich wezwać na rozprawę. Wtedy ich obecność jest obowiązkowa. Rodzice mogą więc aktywnie uczestniczyć w procesie a gdy są przeciwni zmianie płci swojego dziecka, mogą ten proces utrudniać i spowalniać. W przypadku, gdy któryś z rodziców nie żyje w jego miejsce jest powoływany kurator. Podstawowymi dowodami w sprawie są diagnoza lekarza seksuologa oraz zeznania powoda, czyli osoby zainteresowanej zmianą płci. Proces trwa zazwyczaj około pól roku, choć z rożnych względów może ulegać wydłużeniu nawet do kilku lat.

Zmiana dokumentów

Prawomocny wyrok sądowy jest podstawą do wykonania chirurgicznej zmiany narządów płciowych. Wyrok ten daje również prawo do wymiany wszystkich wystawionych danej osobie dokumentów. Fakt zmiany płci transseksualisty rejestruje się w akcie urodzenia w postaci wzmianki dodatkowej. Stąd też Europejski Trybunał Praw Człowieka w sprawie B. przeciwko Francji podkreślił, że zagadnienie transseksualizmu i wynikające z niego sytuacje prawne są wyjątkowo skomplikowane, m.in. rektyfikacja (sprostowanie) dokumentów stanu cywilnego, możliwość wyboru innego imienia, poufność dokumentów i informacji wzmiankujących o tej zmianie. W tej sprawie nie ma wypracowanego wspólnego standardu wśród państw członkowskich Rady Europy. Jednakże Trybunał uznał za dopuszczalne uaktualnienie dokumentów tożsamości w taki sposób, by odzwierciedlały obecne położenie zainteresowanego. Operacja pociąga za sobą nieodwracalne usunięcie zewnętrznych oznak oryginalnej płci i fakt ten jest wystarczająco ważny, by był wzięty pod uwagę, wespół z innymi czynnikami, w związku z art. 8 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka[i]. Zdaniem Trybunału fakt, że we Francji większość oficjalnych dokumentów wskazuje na płeć, możliwość odzwierciedlenia zmiany płci w dokumentach tożsamości jest tym bardziej pożądana.

W Polsce zazwyczaj najpierw wprowadza się wpis zmieniający do aktu urodzenia  – zmieniany jest akt skrócony urodzenia, natomiast  w akcie rozszerzonym dokonuje się adnotacji o zmianie płci. W przypadku, gdy sąd nie wyznaczył imienia, wówczas dodatkowo zmienia się imię. Oczywiście zmieniany jest również nr PESEL, ponieważ w drugiej cyfrze od końca koduje się płeć posiadacza numeru. Następnie można wyrobić nowy dowód osobisty, paszport, czy prawo jazdy. Na mocy wyroku można zmienić świadectwa szkolne, dyplomy ze szkół wyższych oraz świadectwa pracy. W przypadku, gdy osoba zmieniająca płeć zawarła wcześniej małżeństwo może ono zostać uznane za nieważne.

Konieczne są zmiany

Transseksualizm znajduje ochronę w ramach art. 8 i 14 Konwencji europejskiej, to jest prawa do życia prywatnego i zakazu dyskryminacji. Odpowiednikiem wymienionych artykułów Konwencji są art. 32 i 47 Konstytucji RP, które zapewniają każdemu prawo do ochrony prawnej życia prywatnego, możliwość decydowania o swoim życiu osobistym oraz zakazują dyskryminacji z jakiejkolwiek przyczyny.

Nie ulega wątpliwości, że konieczne są zmiany w istniejącym stanie prawnym polegające na uregulowania sytuacji prawnej osób transseksualnych. Uwagę na to zwrócił Rzecznik Praw Obywatelskich, który w dniu 1 sierpnia 2011r. skierował do Ministra Sprawiedliwości wystąpienie pisemne z prośbą o podjęcie inicjatywy ustawodawczej w tym zakresie. W ocenie RPO jedyna obecnie dopuszczalna podstawa prawna żądania zmiany płci w postaci powództwa z art. 189 Kodeksu postępowania cywilnego jest niewłaściwa. W postępowaniu tym bowiem osoba chcąca zmienić płeć musi pozywać swoich rodziców, a gdy ci nie żyją, ustanowionych w ich miejsce kuratorów. Taki proces z udziałem najbliższych powoduje ogromne spustoszenie emocjonalne u stron. Rzecznik zaproponował stworzenie regulacji umożliwiającej dokonanie zmiany płci metrykalnej na podstawie oświadczenia transseksualisty popartego dwoma opiniami właściwych lekarzy, na wzór rozwiązań brytyjskich. Zwrócił również uwagę, że należy także uregulować skutki w sferze rodzinno prawnej osoby transseksualnej, kwestię wymiany dokumentów, możliwość refundacji kosztów przebytych zabiegów, jak też wprowadzić swoisty kontratyp uchylający bezprawność dokonywanych zabiegów chirurgicznych. Do czasu wydania kompleksowej regulacji proponuje skorzystanie z instytucji sprostowania aktu urodzenia, ponieważ rozstrzygnięcie zapada w trybie postępowania nieprocesowego.

 


1 Wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w sprawie B. przeciwko Francji z dnia 25.03.1992 r., ser. A, t. 232-C, s. 17-25, pkt 55 [w:] Orzecznictwo Strasburskie, Tom II, op. cit., s. 551.

Reklamy

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Google+

Komentujesz korzystając z konta Google+. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj /  Zmień )

w

Connecting to %s

%d blogerów lubi to: